https://qej.cfu.ac.ir/ دو فصلنامه مطالعات تربیتی و اجتماعی قرآن وعترت fa daily 1 Mon, 21 Apr 2025 00:00:00 +0330 Mon, 21 Apr 2025 00:00:00 +0330 https://qej.cfu.ac.ir/article_4883.html انسان با خودشناسی خود  به تدبر درباره ماهیت وجودی‌اش در جهان می‌پردازد و این بایدها و نبایدها باعث می‌شود که انسان از اباحه‌گری و چیستی‌انگاری مصون بماند. نهج البلاغه به عنوان یک اثر معتبر در اسلام، با توجه به رویکرد انسان شناسی که در آن به کار رفته است، به عنوان یک اثر انسان شناسی نیز شناخته می شود. پژوهش حاضر طرح آن توصیفی بوده با هدفی کاربردی و به روش اطلاعات اسناد کتابخانه ای انجام شده است، با هدف  بررسی راهکارهای ظرفیت وجودی انسان براساس نهج‌البلاغه  تشکیل می دهد که مباحث اصلی از آنها نهج‌البلاغه استخراج شده است، نتایج نشان داد که شناخت خدا، توجه به رابطه متقابل علم و عقل، بیداری از غفلت، راه معرفت و شناخت خود، عمل به دستورات دین راهکارهای افزایش سطح ظرفیت وجودی انسان است. بنابراین این راهکارها انسان را از یک حالت غفلت و محدودیت به یک حالت آگاهی و پتانسیل کامل نزدیک‌تر می‌کند. این وضعیت جدید، در ابتدای امر سعادت فرد و در افقی بلندتر سعادت جامعه و بشریت را تضمین می نماید. https://qej.cfu.ac.ir/article_4884.html این پژوهش نقش مادر در تعمیق ارزش‌های دینی و شکل‌گیری هویت مذهبی فرزند را با تکیه بر آیات قرآن، روایات اسلامی و تحلیل‌های جامعه‌شناختی مبتنی بر نظریه‌های چارلز هورتون کولی (خودآینه‌ای و گروه نخستین) و پی‌یر بوردیو (سرمایه فرهنگی و عادت‌واره) مطالعه می‌کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق تحلیل آیات، روایات و منابع نظری گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مادر به‌عنوان اولین مربی دینی و اجتماعی، از طریق تعاملات اولیه، گفتار نیکو، رفتارهای الگومدار، ارزیابی مستمر و تقویت روابط خانوادگی مبتنی بر محبت، هویت دینی فرزند را شکل می‌دهد. همچنین، مادر با ایجاد محیط دینی و آموزش اصول اخلاقی نظیر صداقت، صبر، پاکدامنی و ذکر خدا، ارزش‌های دینی را در فرزند درونی می‌کند. او با تشویق به عبادت خالصانه، اجتناب از کارهای بیهوده و رعایت تقوا و نیکوکاری، سرمایه فرهنگی و نمادین فرزند را ارتقا می‌دهد. در نهایت، نتایج حاکی از آن است که مادر با انتقال باورهای دینی و تقویت هویت مذهبی، رشد اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی فرزند را به‌صورت همدلانه تسهیل می‌کند.   https://qej.cfu.ac.ir/article_4885.html تربیت هنری از دستاوردهای ارزشمند تمدن بشری است. در تمدن اسلامی، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذارترین تمدن‌های تاریخ، پیوندی عمیق میان هنر، زیبایی و تربیت هنری برقرار است. هنر و زیبایی در این سنت فکری افزون بر کارکرد زیبایی‌شناختی، ابزار انتقال ارزش‌ها، ایده‌ها و اخلاقیات اسلامی و نیز تجلی جلالت الهی در زندگی انسان به شمار می‌آیند. تمدن اسلامی با گنجینه‌ای غنی از هنر، ادبیات، معماری، موسیقی و زیبایی‌شناسی، این ارزش‌ها را در جوامع اسلامی و حتی در ساحت فرهنگ‌های جهانی گسترش داده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ استنباطی، نسبت میان هنر و زیبایی در تمدن اسلامی را با تأکید بر «ساحت تعلیم و تربیت زیبایی‌شناسی و هنری» در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش و بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی بررسی می‌کند و مبانی تربیت هنری را در این اسناد تحلیل می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهند تقویت آموزش و تربیت هنریِ منطبق با اصول و ارزش‌های اسلامی، علاوه بر ارتقای شایستگی‌های شناختی، عاطفی و مهارتی نسل جوان، به تبیین جایگاه هنر در جامعه اسلامی و تحقق آرمان‌های متعالی انقلاب اسلامی یاری می‌رساند. بر این اساس، توسعه فرهنگ هنری و تعمیق ارزش‌های دینی می‌تواند به تعالی جامعه ایران معاصر و شکوفایی ظرفیت‌های تمدن اسلامی کمک کند. https://qej.cfu.ac.ir/article_4886.html هدف از پژوهش حاضر، ارائه راهکارهای نهادینه‌سازی و تعمیق فرهنگ حیا، حجاب و عفاف در میان دانش‌آموزان با محوریت تولید محتوای درسی است. جامعه پژوهشی این تحقیق، کتب درسی مقطع متوسطه دوم -اعم از سه پایه تحصیلی- است. یافته‌های تحقیق که به روش توصیفی ـ تحلیلی (کیفی) و با کمک ابزار کتابخانه‌ای انجام پذیرفته، نشان داد محتوای موجود در زمینه حجاب و عفاف، کفایت از نیاز فعلی جامعه را ندارد. تبیین مبانی و ارائه اصول حجاب و بیان کارکردهای عملیاتی آن در کتاب‌های درسی "دین و زندگی" مقطع متوسطه دوم، به عنوان یک متغیّر مهم در پذیرش فرهنگ عفاف در میان دانش‌آموزان می‌تواند باشد. این اصول، شامل فطری بودن حجاب، ابتنای حجاب بر وحی و ارائه کارکردهای آن در ساحت‌های متعدد انسانی است. گنجاندن موارد یادشده در کتب درسی، افزون بر این که سبب نهادینه‌سازی و تعمیق فرهنگ حیا، عفاف و حجاب در میان دانش‌آموزان می­گردد؛ عامل مهمی جهت تقویت هویت ملی-دینی و اسلامی-انقلابی ایشان خواهد بود. نتایج پژوهش، حاکی از آن بود که توجه به اهمیت نهادینه‌سازی فرهنگ حیا، حجاب و عفاف در گام دوم انقلاب در میان نسل جوان کشور، تکمیل کیفی و کمی محتوای درسی موجود در این زمینه را می‌طلبد. https://qej.cfu.ac.ir/article_4887.html لیبرالیسم یکی از مهمترین جنبش­های جهان غرب در قرن 19 میلادی است که بواسطه ویژگی­ها و تحولات جامعه قرون وسطی، به وقوع پیوست. مهمترین مبانی این نهضت عبارت است از: فردگرایی، آزادی، عقل­گرایی و سکولاریسم، اما به دلیل افراط در این مبانی پیامدهای منفی فراوانی در حوزه های فردی، اجتماعی، اقتصادی و ... بوجود آمد. علاوه بر این که گسترش تحولات غرب در کشورهای جهان موجب گردید تا نظام لیبرالیسم و پیامدهای منفی آن در سراسر دنیا گسترش یابد. این امر یکی از چالش های جهان امروز است، لذا در این تحقیق با هدف نقد مبانی لیبرالیسم به شیوه کاربردی و روش توصیفی و تحلیلی به نقد این مبانی بر اساس آراء بانو امین پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که بانو امین آرائی را مطرح فرموده­اند که بواسطه بررسی و تحلیل آن می­توان مبانی لیبرالیسم را نقد نمود، از جمله: محور جهان خداوند است و ملاک اخلاق و ارزش ها دین و ایمان است، حتی عقل نیز به وجود آفریدگار و حقیقت اسلام اعتراف می­کند و آزادی انسان ها در چهارچوب عقل و شرع معنا پیدا می­کند. عقل به کمک ایمان می­تواند به قانون عدل دست یابد، زیرا دین اسلام در رابطه با تمام مسایل حکومتی، سیاسی و ... حکم دارد و منبع اصلی این امور است. https://qej.cfu.ac.ir/article_4888.html امام صادق (ع) به‌عنوان قرآن ناطق و یکی از بزرگ‌ترین معلمان تربیت اسلامی، الگویی جامع و بی‌بدیل در عرصه تربیت اجتماعی، اخلاقی و علمی ارائه داده‌اند که ریشه در آموزه‌های اصیل قرآنی دارد. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل محتوایی و تطبیقی، به واکاوی ابعاد اختصاصی و نوآورانه آموزه‌های تربیتی امام صادق (ع) در پرتو کلام الهی می‌پردازد. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که مؤلفه‌های اختصاصی و نوآورانه آموزه‌های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو است، دارای نوآوری‌های متمایز است؟ در این راستا، با بررسی روایات و سیره عملی امام صادق (ع) و تطبیق آن با آیات قرآن کریم، سه محور اصلی تربیت اجتماعی (مانند تربیت نخبگان و مدیریت تعاملات اجتماعی)، تربیت اخلاقی (مانند تأکید بر حسن خلق و بیداری وجدان) و تربیت علمی (مانند ترویج تفکر انتقادی و پرورش استعدادها) مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد آموزه‌های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو بوده و درعین‌حال، دارای نوآوری‌هایی هستند که آن را از سایر مکاتب تربیتی متمایز می‌سازد و قابلیت پاسخگویی به نیازهای تربیتی جوامع معاصر را نیز دارد. این مقاله با ارائه مدلی مفهومی از نظام تربیتی امام صادق (ع)، زمینه را برای پژوهش‌های نوین در حوزه تربیت اسلامی فراهم می‌سازد. https://qej.cfu.ac.ir/article_4891.html این پژوهش با هدف تبیین حوزه معنایی «سلامت‌ذهن» از طریق «تحلیل محتوای کیفی» آیات قرآن کریم انجام شد. با بررسی مفاهیم همنشین و جایگزین «سلامت‌ذهن»، واژگانی همچون «سلام، اطمینان، یقین و برهان» به دلیل دارا بودن ویژگی‌هایی مانند ثبات ذهنی، دوری از آفات فکری (مانند شک، وهم، تردید و ریب) و دستیابی به اطمینان در علم و عمل، به عنوان مفاهیم هم‌سو با «سلامت‌ذهن» شناسایی شدند. همچنین، واژگانی نظیر «علم‌الیقین، عین‌الیقین و حق‌الیقین» با معیارهایی که به ثبات و اطمینان ذهنی اشاره دارند، به طور خاص با این مفهوم مرتبط هستند. از سوی دیگر، واژگانی مانند «شک، ریب و ظن» در تقابل با «سلامت‌ذهن» قرار گرفتند.یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که «سلامت‌ذهن» به عنوان بخشی اساسی از زندگی انسان، دارای سطوح و درجات مختلفی است. در سطح پایین‌تر، این مفهوم به معنای دوری از شک و اندوه تعبیر می‌شود، در حالی که در سطح بالاتر، به معنای دستیابی به تفکر قاطع و منطقی است که در قرآن کریم با عنوان «نفس مطمئنه» توصیف شده است. در این راستا، توحید به عنوان راه‌حل نهایی و درمان بنیادین برای دستیابی به سلامت ذهن مطرح شده است، چرا که باور به یگانگی خداوند و اتکای کامل به او، زمینه‌ساز آرامش پایدار و اطمینان قلبی است.همچنین، این پژوهش به بررسی کارکردهای مومنانه سلامت ذهن پرداخته و نشان می‌دهد که سلامت ذهن نه تنها به بهبود فردی کمک می‌کند، بلکه در تقویت زندگی مومنانه، افزایش تعهدات اخلاقی و رفتاری، و تقرب به خداوند نقش اساسی ایفا می‌کند. https://qej.cfu.ac.ir/article_4892.html مسأله "نرمش" و واژگان همسوی آن – شامل تغافل، تجاهل، انعطاف، مدارا، کوتاه آمدن، چشم پوشی و ... – و کارکرد آن در ساحت تعلیم و تربیت، از مسائلی است که از دیرباز، مورد توجه آدمی بوده است. کلیدواژه "نرمش قهرمانانه" – در مقابل نرمش ذلیلانه - را امام خامنه‌ای، نخستین‌بار در تاریخ پانزدهم مرداد 1375 در دیدار مسؤولان وزارت امور خارجه، مطرح نمود(تاریخچه). با این حال، ضوابط آن – حتی در نظام جمهوری اسلامی نیز – بصورت مدوّن در دسترس نیست(پیشینه). هدف اساسی از این پژوهش، تبیین بنیان‌های تکوینی - تشریعی نرمش قهرمانانه و کاربست آن در ساحت تعلیم و تربیت است(هدف). اهمیت پرداختن به این مسأله، از این جهت است که انسان‌ها ضرورت دارد بدانند اولاً چه زمان نرمش کنند یا نکنند؛ ثانیاً کدام نرمش را قهرمانانه، مثبت، مبتنی بر اهداف و آرمان‌های پسندیده بنامند؛ و کدام را قهقرایانه، منفی، ذلیلانه و ناپسند نام نهند؛ ثالثاً این نرمش، چه کاربستی در ساحت تعلیم و تربیت دارد(اهمیت). یافته‌های پژوهش، نشان داد که نرمش قهرمانانه، ریشه در نظام تکوین و تشریع دارد. نرمش قهرمانانه، کارکردهای برجسته در نظام تعلیم و تربیت رسمی و غیررسمی است(یافته). نتایج پژوهش، حکایت از آن دارد که فرضیه های پژوهش، به اثبات رسید(نتیجه). تحقیق حاضر، به روش توصیفی و تحلیلی، به سامان رسیده است(روش). هرگونه نرمش یا عدم نرمش، لازم است مبتنی بر نظام احسن تکوین و مبانی پذیرفته‌شده با شاخص جهان‌بینی و ایدئولوژی توحیدی باشد و البته قاعده‌مند و بومی سازی شده(پیشنهاد). https://qej.cfu.ac.ir/article_4893.html تعلیم وتربیت دینی شکلگیری شخصیت یکپارچه دینی در فراگیران است. رسیدن به این مهم نیازمند مواد و منابع آموزشی مناسب می باشد. هدف: این پژوهش، واکاوی تجارب زیسته آموزگاران و متخصصین علوم دینی و تربیتی در خصوص نقش مواد ومنابع آموزشی در آموزش دینی در دوره دوم دبستان می باشد. روش پژوهش: رویکرد پژوهش حاضر کیفی و از نوع پدیدارشناسی می باشد. به منظور گردآوری اطلاعات از مصاحبه نیمه ساختاریافته با آموزگاران و متخصصین علوم دینی و تربیتی استفاده شد و به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات از روش کدگذاری و مقوله بندی استفاده گردید. یافته ها: متخصصین اصول ناظر بر انتخاب موثرترین مواد ومنابع آموزش دینی را شامل اصول اصل با قرآن نگاه کردن نه به قرآن نگاه کردن و توسعه دین داری می دانستند. همچنین مواد، منابع و ابزارهایی که به منظور ترغیب وجلب توجه و تفهیم و تعمیق یادگیری دانش آموزان توسط آموزگاران مورد استفاده قرار می گرفتند شامل دو مقوله منابع عینی و محسوس و منابع تکمیلی می شدند. نتایج: مواد و منابع آموزشی باید هم درگیری عاطفی، ذهنی و عملکردی دانش آموزان را با مفاهیم یادگیری افزایش دهند و هم قابلیت ها و توانایی های معلمان را افزایش دهند. بنابراین انتخاب مواد و منابع آموزشی در آموزش دینی باید بسیار مهم و هوشمندانه باشد. https://qej.cfu.ac.ir/article_4894.html این مطالعه به بررسی تطبیقی مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی در نهج‌البلاغه و مدل ریف پرداخته است. تحقیق حاضر یک پژوهش کیفی است که با روش تطبیقی و به کمک الگوی بردی ۱۹۶۹ و روش توصیفی_مقایسه‌ای انجام شده است. جامعه آماری متن کتاب نهج البلاغه و الگوی سلامت روان ریف است. یافته ها حاکی از آن است که هر دو رویکرد در تعریف و مولفه های بهزیستی روانی چون پذیرش خویشتن،هدفمندی، روابط مثبت با دیگران،خودمختاری،تسلط بر محیط،رشد شخصی همپوشانی‌هایی دارند، اما تفاوت بنیادین آن‌ها در نگرش به ابعاد معنوی و زیستی انسان است. مدل ریف صرفا بر ابعاد مادی و اجتماعی انسان تمرکز دارد اما آموزه‌های نهج‌البلاغه علاوه بر بعد مادی بر بعد معنوی و الهی نیز تأکید می‌کنند. بنابراین مفهوم بهزیستی در نهج‌البلاغه جامع‌تر و عمیق‌تر بیان شده است. نتایج نشان داد که تلفیق بین علم مدرن روان‌شناسی مثبت‌گرا با آموزه های دینی می‌تواند منجر به ایجاد نظام جامع‌تر برای ارتقای سلامت روانی شود. https://qej.cfu.ac.ir/article_4895.html با توجه به ماهیت و آثار موسیقی و بحث پیرامون کاربرد آن در در آموزش و تربیت، پژوهش حاضر با مضمون مواجهه هوشیارانه با کاربرد موسیقی در تربیت کودکان به ویژه دانش آموزان دوره های ابتدایی و کشف آسیب های احتمالی آن تدوین شده است. برای این منظور ضمن بررسی دیدگاه های صاحب نظران و منابع معتبر با استفاده از روش داده بنیاد با رهیافت نظام مند، با بهره گیری از نظر 30 کارشناس مرتبط که به روش هدفمند انتخاب گردید و با آنها مصاحبه نیمه ساختاریافته صورت پذیرفت. تجزیه و تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی صورت گرفت. اعتبار و روایی داده ها از دو روش بازبینی مشارکت کنندگان و مرور خبرگان غیر شرکت کننده در پژوهش تایید و نتایج، نشان دهنده‌ی آسیب های پنجگانه در قالب محورهای مرتبط با دانش آموز، محیط، رسانه، فرهنگ و دانش می باشد https://qej.cfu.ac.ir/article_4896.html سلفیه از فرقه‌های تازه بنا شده که خود را تابع سلف صالح می‌دانند و اهتمام بر احیای سنت و شیوه سلف صالح و تبعیت از پیامبراسلام (صلی الله علیه وآله وسلّم) وصحابه و تابعین دارند. آن‌ها در تفسیر آیات قرآن، خود را پای بند به آیات صحابه و تابعین می‌دانند. ازنظرآن‌ها عقل جایگاهی ندارد و برای آن حجتی قائل نیستند. سلفی‌ها پیوسته به ظاهر آیات تمسک کرده و ساختار تفسیری آن‌ها احادیث می‌باشد. این مقاله باروش توصیفی‌تحلیلی و استنادبه کتب معتبر،تدوین شده‌است.فهم روش‌های تفسیری و انتخاب روش‌های صحیح و چگونگی استفاده از احادیث به شیوه درست بانگاه تربیتی و اجتماعی ازاهداف مهم این پژوه می‌باشد. با توجه به کاستی که در روش تفسیری صحابه و تابعین وجود دارد وجوب بررسی اسناد و دلالت احادیث، پرداختن به روش تفسیری سلفیه ضرورت پیدا می‌کند، تا درپرتو آن ضعف و نقد تفسیر آشکار شود و بتوان به روش صحیح تفسیری و فهم صحیح آیات دست یافته و بطلان شیوه آن‌ها دانسته شود.آن‌چه به عنوان ره‌آوردپژوه از این تحقیق استنباط می‌شود این است که؛ سلفی‌ها برای اثبات ادعای خود از آیات قرآن و احادیث استفاده می‌نمایند، که هردو روش قابل نقد و گاهی با آیات دیگر که دعوت به تفکر و تعقل می‌کند مغایرت دارد. ظاهرگرایی و جمود آن‌ها بر ظاهر قرآن، از اصلی‌ترین عوامل نقصان روش آنان است، لذا تحقیق پیش‌رو اهتمام دارد تا به طور تفصیلی به بیان دلائل ونقد آن از درون آیات قرآن و روایات با توجه به نکات تربیتی و اجتماعی همراه با رویکرد انتقادی بر اندیشه سلفیه بپردازد https://qej.cfu.ac.ir/article_4897.html پایداری هویت دینی ، در گرو ترویج فرهنگ جهاد، ایثار و شهادت از سال‌های آغازین آموزش است و کتاب‌های درسی یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظام تربیت برای انتقال این ارزش‌ها بر پایه قرآن و عترت به شمار می‌آیند. هدف پژوهش ، سنجش میزان بازنمایی مفاهیم مربوط به فرهنگ جهاد، ایثار و شهادت در کتاب‌های فارسی، قرآن، مطالعات اجتماعی و هدیه‌های آسمانی پایه سوم ابتدایی است. روش تحقیق، تحلیل محتوای کمی با استفاده از فهرست‌واره‌ای برگرفته از مؤلفه‌های دینی فرهنگ جهاد، ایثار و شهادت (مانند مبارزه در راه خدا، مقاومت، از خودگذشتگی، تعاون، عدالت، آشنایی با شهدا و عملیات‌ها) است که روایی آن بر اساس قرآن، نهج‌البلاغه و پایایی آن با سنجش توافق کدگذاران تأیید شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مجموع ۲۵۹ مفهوم مرتبط با فرهنگ جهاد، ایثار و شهادت در کتاب‌های پایه سوم تا ششم درج شده که تنها ۵۹ مورد آن به پایه سوم اختصاص دارد؛ به‌ویژه مؤلفه‌هایی مانند مقاومت و ایستادگی، آشنایی با اسامی شهدا و کاری فراتر از وظیفه بیشترین فراوانی را دارند، در حالی‌که مؤلفه‌هایی همچون عدالت و انصاف، تعاون، مقدم داشتن دیگران بر خود و آشنایی با وصیت‌نامه و عملیات ها حضور بسیار اندکی دارند. بر اساس این نتایج، می‌توان گفت برنامه درسی موجود بیشتر بر ایجاد گرایش عاطفی نسبت به فرهنگ ایثار و جهاد متمرکز است و برای تحقق تربیت قرآنیِ متوازن در سه ساحت بینش، گرایش و کنش، بازنگری در محتوای کتاب‌های پایه سوم و تقویت حضور مفاهیم رفتاری و اجتماعیِ ایثار و جهاد بر مبنای قرآن و عترت ضرورت دارد.